॥ संस्कृत-अनुसन्धान-पद्धतिः ॥
(The Methodology of Sanskrit Research)
Harikumar O S
१. प्रस्तावना (Introduction)
"उत्खातनिधिशङ्कयेव वसुधा विद्धा कताभिर्भिदा,
कीर्तिः कापि परम्परागतगुणैः सम्पादिता धीधनैः।"
विश्ववाङ्मये संस्कृतभाषा केवलं कस्याश्चित् विशिष्टायाः संस्कृतेः संवाहिका नास्ति, अपितु सा निखिलमानवतायाः आदिमं ज्ञाननिधानं वर्तते। अस्स्यां भाषायां दर्शन-व्याकरण-साहित्य-आयुर्वेद-ज्योतिष-गणित-अध्यात्म-प्रभृतीनां विषयाणां यत् वैविध्यपूर्णं वाङ्मयम् उपलब्धं भवति, तत् मानवेतिहासस्य अद्वितीयं गौरवम्। अस्मिन् विशाले ज्ञानसागरे अन्तर्निहितानां तत्त्वानामन्वेषणं, तेषां प्रासङ्गिकतायाः प्रतिपादनं, प्राचीनानां ग्रन्थानां वैज्ञानिकपद्धत्या पुनर्मूल्याङ्कनञ्चैव 'संस्कृत-अनुसन्धानम्' इति अभिधीयते।
'अनुसन्धानम्' इति पदस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः वर्तते—'लक्ष्यमनुसृत्य सम्यक् धावनम्' अर्थात् कस्यचित् अज्ञातस्य तथ्यस्य प्रकटीकरणाय, ज्ञातस्य च तथ्यस्य नूतनदृष्ट्या पुनरीक्षणाय क्रियमाणः व्यवस्थितः प्रयासः। संस्कृतक्षेत्रे अनुसन्धानस्य स्वरूपं विशिष्टं वर्तते। अत्र परम्परागतपाण्डित्यस्य (Traditional Scholarship) गाम्भीर्येण सह आधुनिकवैज्ञानिकशोधप्रविधेः (Modern Research Methodology) समन्वयः परमस्यावश्यको भवति। अतः संस्कृत-अनुसन्धान-पद्धतिः नाम सा शास्त्रीयप्रक्रिया यस्याः साहाय्येन प्राचीनग्रन्थानां मूलाधारं सुरक्षन्तो वयम् आधुनिकयुगस्य जिज्ञासाः शमयितुं शक्नुमः।
२. अनुसन्धानस्य मौलिकोद्देश्यानि (Core Objectives of Sanskrit Research)
संस्कृतसम्बद्धेषु अनुसन्धानेषु मुख्यतया पञ्च उद्देश्यानि परिलक्ष्यन्ते, यानि अस्य क्षेत्रस्य व्याप्तिं निर्धारयन्ति—
क. प्राचीनवाङ्मयस्य संरक्षणं प्रलेखनञ्च (Preservation and Documentation):
भारते विदेशेषु च लक्षाधिकानि हस्तप्रत्राणि (Manuscripts) अद्यापि अप्रकाशितानि जीर्णावस्थायां च वर्तन्ते। एतेषां मातृकाणां संरक्षणं, सूचकिर्माणं (Cataloguing), तथा च तेषां शुद्धपाठस्य निर्धारणम् अस्य शोधस्य प्राथमिकमुद्देश्यम्।
ख. व्याख्यानं सान्दर्भिकविश्लेषणञ्च (Interpretation and Contextualization):
कालपरिवर्तनेन सह प्राचीनशब्दानामर्थाः सङ्कुचिताः विकृताः वा भवन्ति। अत एव, शास्त्रीयसूत्राणां मूलभावं तस्य ऐतिहासिकपृष्ठभूमौ संस्थाप्य, आधुनिकसमाजााय तस्य सरलभाषया व्याख्यानम् अस्य द्वितीयमुद्देश्यम्।
ग. पाठसमीक्षा तुलनात्मकमध्ययनञ्च (Critical and Comparative Study):
एकस्यैव ग्रन्थस्य विविधासु प्रतिषु प्राप्यमाणान् पाठभेदान् (Textual Variations) संशोध्य, कस्यचित् ग्रन्थस्य मूलपाठः कः आसीत् इति निर्णेतुम्, तथा च विभिन्नमतानां तुलनात्मकविवेचनाय इयं पद्धतिः प्रयुज्यते।
घ. व्यावहारिकप्रयोगः लोकोपकारित्वञ्च (Application of Traditional Knowledge):
संस्कृतं केवलं पुस्तकालयानां भाषा न भूत्वा व्यवहारस्य विज्ञानं स्यात्। यथा—आयुर्वेदस्य सिद्धान्तानां भैषज्यगुणानां च आधुनिकचिकित्सया सह, योगसूत्रस्य च मानसिकस्वास्थ्येन सह सम्बन्धस्थापनम्।
ङ. नवोन्मेषशालिनी नूतनदृष्टिः (Innovation):
पूर्वाग्रहमुक्ता भूत्वा प्राचीनग्रन्थानां नूतनैः सामाजिक-आर्थिक-राजनैतिक-मानवशास्त्रीयसिद्धान्तैः सह विश्लेषणं कृत्वा नूतनतथ्यानां प्रकटीकरणम्।
३. संस्कृत-अनुसन्धानस्य विविधाः प्रकाराः (Typology of Sanskrit Research)
विषयवैविध्याद् संस्कृतक्षेत्रे अनुसन्धानप्रक्रिया बहुधा विभक्ता अस्ति। तासु प्रमुखाः विधाः अधोनिर्दिष्टाः सन्ति—
(अ) पाठ्यगतानुसन्धानम् पाठसमीक्षा च (Textual Research and Critical Editing)
इयं विधा संस्कृतशोधस्य मेरूदण्डस्थानीया। अस्याम् अज्ञातग्रन्थानां शोधनं, मातृकाणां सङ्कलनं, पाठसमीक्षात्मकमहाग्रन्थानां (Critical Editions) निर्माणं भवति। महाभारतस्य पुणे-संस्करणम् (Bhandarkar Oriental Research Institute द्वारा प्रकाशितम्) अस्याः पद्धतेः उत्कृष्टतमं निदर्शनम् अस्ति। अत्र 'पाठशोधनम्' (Saṃśodhana) मुख्यं लक्ष्यं भवति।
(ब) भाषावैज्ञानिकानुसन्धानम् (Linguistic and Grammatical Research)
पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलि-भर्तृहरिप्रभृतिभिः आचार्यैः प्रतिपादितायाः व्याकरणशास्त्रीयपरम्परायाः अध्ययनम् अस्य अन्तर्गतं भवति। अस्मिन् भाषायाः स्वनविज्ञानं (Phonetics), पदविज्ञानं (Morphology), वाक्यविज्ञानं (Syntax) तथा च अर्थविज्ञानं (Semantics) आधुनिकभाषाविज्ञानेन (Modern Linguistics) सह सम्बद्धं कृत्वा श्लाघनीयं शोधकार्यं क्रियते।
(स) दार्शनिकानुसन्धानम् (Philosophical Research)
भारतस्य षड् आस्तिकदर्शनानि (न्याय, वैशेषिक, साङ्ख्य, योग, मीमांसा, वेदान्त) तथा च नास्तिकदर्शनानि (जैन, बौद्ध, चार्वाक) ज्ञानमीमांसायाः (Epistemology) तत्त्वमीमांसायाः (Metaphysics) च परां काष्ठां स्पृशन्ति। एतेषां दर्शनानां प्रमेयाणां, ग्रन्थानां, टीकापरम्पराणां च विश्लेषणात्मकमध्ययनम् अस्मिन् विधायाम् अन्तर्भवति।
(द) साहित्यिकं रसशास्त्रीयञ्च अनुसन्धानम् (Literary and Aesthetic Research)
वाल्मीकि-व्यास-कालिदास-बाणभट्ट-भवभूति-प्रभृतीनां कवीनां काव्यसृष्टेः अनुशीलनम्, तथा च आनन्दवर्धन-अभिनवगुप्त-मम्मटादीनां रस-ध्वनि-वक्रोक्ति-सिद्धान्तानां समीक्षात्मकं विवेचनम् अस्य विषयः।
(ध) अन्तरविषयकानुसन्धानम् (Interdisciplinary Research)
एषा साम्प्रतिकयुगस्य सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णा विधा। अस्मिन् संस्कृतस्य ज्ञानं विज्ञानस्य अन्यशाखाभिः सह योज्यते। यथा—
संस्कृतं सङ्गणकविज्ञानञ्च (Sanskrit and Computer Science / NLP)
वास्तुशास्त्रं नागरनियोजनञ्च (Vastu Shastra and Urban Planning)
अर्थशास्त्रं नीतिशास्त्रञ्च (Kauṭilya's Arthashastra and Modern Political Science)
४. पारम्परिकी शोधपद्धतिः अस्याः महत्त्वञ्च (Traditional Methodology and Its Significance)
आधुनिकपद्धतेः विकासात् पूर्वं भारते एका सुदृढा, वैज्ञानिकी, मेधाशक्त्याधारिता च अनुसन्धानपरम्परा आसीत्। सा मुख्यरूपेण मौखिकपरम्परायाम् आश्रिता आसीत्। तस्याः प्रमुखाणि अङ्गानि आसन्—
पारम्परिकी पद्धतिः ──┬──> गुरु-शिष्यपरम्परा (मौखिकसंवादः) ├──> कण्ठस्थीकरणम् (स्मृति-पाठपरम्परा) ├──> व्याख्यानपरम्परा (भाष्य-टीका-वृत्तिः) └──> शास्त्रार्थः (वाद-जल्प-वितण्डा)गुरु-शिष्यपरम्परा संवादपद्धतिश्च:
प्राचीनकाले ज्ञानं पुस्तकारूढं नासीत्, अपितु गुरुमुखोच्चारितम् आसीत्। उपनिषत्सु 'प्रश्नोत्तरमाध्यमेन' गूढतत्त्वानां विवेचनं प्राप्यते, यत् आधुनिकयुगस्य 'Seminars' अथवा 'Symposiums' इत्यस्य आदिमं रूपम्।
व्याख्यान-टीकापरम्परा (Commentarial Tradition):
मूलसूत्राणां काठिन्यं दूरीकर्तुं भाष्य-टीका-वृत्ति-वार्तिकादीनां रचना कृता। भाष्यकारः पतञ्जलिः वा टीकाकारः मल्लिकानाथः स्वयमेव एकैकस्य शब्दस्य परीक्षां कृत्वा शोधकार्यं कृतवन्तः। एषा पद्धतिः पाठविलेषणाय अत्यन्तं प्रामाणिकी।
शास्त्रार्थपद्धतिः (Dialectical Disputation):
न्यायशास्त्रे विचारप्रक्रियायै 'वाद-जल्प-वितण्डा' इति त्रयः भेदाः उक्ताः। अस्मिन् 'वादः' एव वास्तविकं शोधस्वरूपं धारयति, यत्र छल-जाति-निग्रहस्थानानां प्रयोगाद् विरता भूत्वा केवलं तत्त्वबुभुत्सया (Desire for Truth) चर्चा क्रियते।
अत एव पारम्परिकी पद्धतिः अध्येतुः अन्तः प्रज्ञां जाग्रती करोति, येन सः ग्रन्थस्य मर्मज्ञो भवति।
५. आधुनिकी वैज्ञानिकानुसन्धानप्रविधिः (Modern Research Methodology in Sanskrit)
यद्यपि पारम्परिकी पद्धतिः गभीरा अस्ति, तथापि वैश्विकस्तरे स्वशोधस्य प्रामाणिकतां सिद्धकर्तुम् आधुनिकवैज्ञानिकप्रविधेः सोपानानां पालोनम् अनिवार्यं भवति। तानि सोपानानि इत्थं वर्तन्ते—
सोपानम् १: विषयचयनम् समस्यासूत्रीकरणञ्च (Selection of Topic and Problem Formulation)
शोधस्य प्रथमं चरणं भवति उपयुक्तस्य विषयस्य चयनम्। विषयः न अतिव्यापकः न च अतिसङ्कुचितः स्यात्। अस्मिन् चरणे शोधकर्ता निश्चितं करोति यत् कस्याः समस्यायाः समाधानं सः कर्तुम् इच्छति।
सोपानम् २: पूर्वसाहित्यसमीक्षा (Review of Literature)
अस्मिन् सोपानम् शोधकर्ता पश्यति यत् तेन चयिते विषये पूर्वं कैः विद्वद्भिः किं किं कार्यं कृतम्? कुत्र कुत्र च ज्ञानस्य न्यूनता (Research Gap) वर्तते? एतदर्थं विभिन्नशोधप्रबन्धाः, शोधपत्रिकाः (Journals) च अवलोक्यन्ते।
सोपानम् ३: परिकल्पनानिर्माणम् (Formulation of Hypothesis)
अनुसन्धानस्य सम्भावितं परिणामं विचार्य शोधकर्ता यां तात्कालिकीं स्थापनां करोति, सा 'परिकल्पना' कथ्यते। सम्पूर्णं शोधकार्यम् अस्याः परिकल्पनायाः परीक्षणायैव प्रचलति।
सोपानम् ४: तथ्यसङ्कलनं स्रोतांसि च (Data Collection and Sources)
संस्कृते स्रोतांसि द्विविधानि भवन्ति—
प्राथमिकस्रोतांसि (Primary Sources): मूलग्रन्थाः, शिलालेखानि, प्राचीनहस्तप्रत्राणि, मुद्राः च।
द्वितीयाकस्रोतांसि (Secondary Sources): आधुनिकविद्वद्भिः लिखिताः ग्रन्थाः, व्याख्याः, अनुवादग्रन्थाः च।
सोपानम् ५: पाठसमीक्षा शोधनञ्च (Textual Criticism)
यदि शोधः हस्तप्रत्याधारितः अस्ति, तर्हि विभिन्नस्थानेभ्यः प्राप्तानां हस्तलेखानां तुलनां कृत्वा, लिपिकर्तुः दोषाणां दूरीकरणं कृत्वा प्रामाणिकः पाठः निर्धार्यते।
सोपानम् ६: विश्लेषणात्मकपद्धतीनां प्रयोगः (Analytical Tools)
संस्कृतशोधे प्रमुखाः त्रयः विश्लेषणात्मकाः दृष्टयः प्रयुज्यन्ते—
भाषानिर्वचनपद्धतिः (Philological Method): शब्दानां मूलप्रकृतेः प्रत्ययस्य च ऐतिहासिकक्रमस्य अध्ययनम्।
तुलनात्मिका पद्धतिः (Comparative Method): विभिन्नदर्शनानां वा पाश्चात्त्यविचारकाणां सिद्धान्तैः सह तुलना।
मीमांसापद्धतिः (Hermeneutical Method): तात्पर्यावधारणाय शास्त्रीयनियमानां प्रयोगः।
सोपानम् ७: तन्त्रज्ञानस्य सूचनाप्रौद्योगिक्याः च उपयोगः (Digital Humanities & ICT)
आधुनिकयुगे संस्कृतानुसन्धानं सङ्गणकाश्रितं जातम्। शोधार्थिनः अधुना विविधानां डिजिटल-साधनानाम् उपयोगं कुर्वन्ति, यथा—
GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages) – अत्र संस्कृतग्रन्थानां डिजिटल-पाठाः प्राप्यन्ते।
Sanskrit Computational Linguistics Tools: जेएनयू-आईआईटीप्रभृतिसंस्थाभिः विकसिताः सन्धि-समास-विच्छेदकाः पदविश्लेषकाः च साधनानि।
सोपानम् ८: सन्दर्भालेखनम् उद्धरणशैली च (Documentation and Citation Styles)
शोधप्रबन्धे चौर्यकर्मणः (Plagiarism) निवारणाय प्रत्येकस्य तथ्यस्य स्रोतसः उल्लेखः अनिवार्यः। एतदर्थं संस्कृते प्रायः MLA (Modern Language Association) अथवा APA शैली प्रयुज्यते। पादटिप्पणीनां (Footnotes) सन्दर्भग्रन्थसूच्याः (Bibliography) च निर्माणं सुव्यवस्थितं भवेत्।
६. संस्कृतशोधे प्रयुक्ताः भारतीयव्याख्या सिद्धान्ताः (Classical Indian Interpretative Frameworks)
पाश्चात्त्यजगति शोधार्थं यादृशी Hermeneutics पद्धतिः अस्ति, तादृशी एव ततोऽपि बलीयान् पद्धतिः भारते पूर्वमेव विकसिता आसीत्। आधुनिकशोधकर्त्रा स्वप्रबन्धे एतेषां प्रयोगाः अवश्यमेव करणीयाः—
(अ) तन्त्रयुक्तिः (Tantrayukti)
प्राचीनवैज्ञानिकप्रबन्धलेखनस्य इयं विशिष्टा पद्धतिः। कौटिलीयार्थशास्त्रे सुश्रुतसंहितायां च अस्याः वर्णनं प्राप्यते। एताः सङ्ख्यया द्वात्रिंशत् (३२) भवन्ति। यथा—उद्देशः (संक्षेपवचनम्), निर्देशः (विस्तारवचनम्), अपवर्गः (अपवादः), ऊह्यम् (अनुमानम्) इत्यादयः। एतासाम् उपयोगाद् शोधप्रबन्धस्य संरचना दोषरहिता भवति।
(ब) षाड्विधलिङ्गानि (Six Criteria of Textual Interpretation)
मीमांसकैः वेदान्तिभिश्च कस्यचित् ग्रन्थस्य मुख्यतात्पर्यं निर्णेतुम् एतेषां षण्णां लिङ्गानां (लक्षणानां) प्रतिपादनं कृतम्—
यदि कश्चित् शोधकर्ता गीतायाः मूलसन्देशं ज्ञातुम् इच्छति, तर्हि सः अस्याः पद्धतेः आश्रयं ग्रहीतुं शक्नोति।
७. संस्कृत-अनुसन्धाने विद्यमानाः आव्हानाः समस्याश्च (Challenges in Sanskrit Research)
सम्प्रति संस्कृतसम्बद्धेषु अनुसन्धानेषु बहवः प्रतिबन्धाः दृग्गोचरीभवन्ति, येषां निवारणम् आवश्यकम्—
मातृकाणां दुरावस्था विनाशश्च: भारते कोट्यधिकानि हस्तप्रत्राणि कीटादिभिः आर्द्रतया च नश्यन्ति। अनेकानि हस्तप्रत्राणि विदेशीयपुस्तकालयैः अपहृतानि। तेषां प्राप्यतैव काठिन्यपूर्णा।
लिप्यन्तरीकरणस्य मानकीकरणाभावः: संस्कृतग्रन्थाः शारदा-ग्रन्थ-नेवारी-तेलुगु-बाङ्गला-देवनागरीप्रभृतिषु विविधासु लिपिषु लिखिताः सन्ति। तेषाम् एकस्यां लिप्यां (यथा- IAST अथवा देवनागरी) मानकीकरणं क्लिष्टं कार्यम्।
द्विभाषिकदक्षतायाः अभावः (Lack of Dual Competence): अद्यत्वे अनुसन्धानक्षेत्रे वर्गद्वयं दृश्यते। एकः वर्गः पारम्परिकपण्डितानां यैः शास्त्रं कण्ठस्थं कृतं किन्तु ते आधुनिकवैज्ञानिकशोधपद्धतिं न जानन्ति। द्वितीयः वर्गः आधुनिकविश्वविद्यालयीनशोधकानां ये शोधपद्धतिं जानन्ति किन्तु तेषां संस्कृतभाषायां शास्त्रीयं गाम्भीर्यं न भवति। एषः समन्वयहीनतायाः अभावः शोधस्य स्तरं न्यूनीकरोति।
कालनिर्धारणस्य समस्या (Anachronism): प्राचीनभारतीयाः लेखकाः स्वविषये मौनं भजन्ते स्म। अत एव कालिदासस्य, शङ्कराचार्यस्य वा निश्चितकालस्य निर्धारणम् अद्यापि विवादास्पदं वर्तते, येन ऐतिहासिकानुसन्धाने बाधा भवति।
८. नूतनप्रवृत्तयः नवोन्मेषाश्च (Modern Trends and Future Prospects)
विगतदशकेषु संस्कृतशोधस्य स्वरूपं तीव्रगत्या परिवर्तितं जातम्। साम्प्रतिक्यः प्रमुखाः प्रवृत्तयः इत्थं सन्ति—
डिजिटल-मानविकी (Digital Humanities):
अन्तर्जाले National Mission for Manuscripts (NMM) तथा च eGangotri सदृशाः प्रकल्पाः हस्तलेखानामङ्कीकरणं (Digitization) कृत्वा तानि शोधकेभ्यः सुलभानि कुर्वन्ति।
सङ्गणकीयभाषाविज्ञानम् (Computational Linguistics):
संस्कृतव्याकरणस्य नियमाः अत्यन्तं गणितात्मकाः (Mathematical) सन्ति। अतः आर्टिफिसियल इण्टेलिजेन्स (AI) तथा प्राकृतिकभाषासंसाधने (NLP) संस्कृतस्य उपयोगार्थं नूतनानि शोधकार्याणि प्रचलन्ति।
अनुवादप्रकल्पाः (Translation Projects):
क्लिष्टशास्त्रीयग्रन्थानां विश्वस्य प्रमुखासु आधुनिकभाषासु अनूद्य प्रकाशनं क्रियते, येन जगत् भारतस्य ज्ञानपरम्परया परिचितं भवेत्।
संस्कृतभारती आन्दोलनम् व्यावहारिकसंस्कृतञ्च:
संस्कृतस्य केवलं मृतभाषात्वेन अध्ययनं न कृत्वा, तस्याः व्यावहारिकपक्षस्य, संभाषणपक्षस्य च शोधः अधुना प्राधान्यं लभते।
९. उपसंहारः (Conclusion)
अस्य निखिलस्य विवेचनस्य निष्कर्षरूपेण वक्तुं शक्यते यत् संस्कृत-अनुसन्धान-पद्धतिः न तु केवलं पाश्चात्त्यशैक्षणिकपद्धतेः अन्धानुकरणं वर्तते, न च केवलं प्राचीनरूढीनां पिष्टपेषणम्। इयन्तु तयोः द्वयोः विचारधारयोः एकं सुभगं समन्वयात्मकं सङ्गमस्थलम् अस्ति।
२१ तमे शतके यदि अस्माभिः संस्कृतस्य गौरवम् अक्षुण्णं रक्षितव्यं, तर्हि शोधार्थिभिः दक्षिणहस्ते पारम्परिकशास्त्रज्ञानस्य प्रदीपः, वामहस्ते च आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य वैज्ञानिकसमीक्षादृष्टेश्च खड्गः धरणीयः। यदा निष्पक्षभावेन, पूर्वाग्रहरहितधिया, दृढानुशासनेन च संस्कृतग्रन्थानां मन्थनं भविष्यति, तदैव तस्मात् मानवतायाः कल्याणात्मकं ज्ञानरूपी अमृतं निर्गमिष्यति। अतः आधुनिकयुगे संस्कृतशोधस्य प्रासङ्गिकता नितराम् सिद्धा भवति।
१०. सन्दर्भग्रन्थसूची (Bibliography / References)
१. पाण्डुरङ्गी, के. टी. – Research Methodology in Sanskrit, बङ्गलूरु, १९६८।
२. काणे, पाण्डुरङ्ग वामन – History of Dharmaśāstra (Vol. I-V), भण्डारकर ओरियन्टल रिसर्च इस्टीट्यूट, पुणे।
३. राधाकृष्णन्, सर्वपल्ली – Indian Philosophy (Vol. I & II), ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस।
४. शर्मा, श्रीनिवास – अनुसन्धानप्रविधिः (Research Methodology), चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी।
५. Pollock, Sheldon – The Language of the Gods in the World of Men, यूनिवर्सिटी ऑफ कैलिफोर्निया प्रेस, २००६।
६. GRETIL – Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (Online Digital Repository).