॥ नूतनशब्दनिर्माणप्रक्रियायां संस्कृतभाषायाः स्थानम्॥
Harikumar O S
शोध-संक्षेपः (Abstract)
गतिशीलता कस्याश्चित् जीवन्त्याः भाषायाः मुख्यं लक्षणं वर्तते। संस्कृतभाषा स्वकीयया अपूर्वया प्रकृति-प्रत्यय-संरचनया न केवलं प्राचीनज्ञानस्य संरक्षणे समर्था, अपितु आधुनिकयुगस्य नूतनवैज्ञानिक-प्राविधिक-सामाजिकशब्दानां निर्माणे अपि परमां क्षमतां धारयति। अस्मिन् शोधलेखे पाणिनीयव्याकरणशास्त्रस्य, निरुक्तस्य, वाक्यपदीयस्य च सिद्धान्तानाम् आधारेण संस्कृते नवशब्दनिर्माणस्य विविधाः पद्धतयः (यथा—कृदन्तः, तद्धितः, समासः, धातुपाठपरिवर्तनं च) विमृष्टाः सन्ति। एतदतिरिच्य, आधुनिककालस्य सङ्गणक-विज्ञान-वैद्यक-प्रशासनादि-क्षेत्राणां नूतनपारिभाषिकशब्दावलीनां निर्माणे संस्कृतस्य योगदानं तस्याः उपयोगिता च चर्चिता अस्ति।
मुख्यशब्दाः (Key Words): नवशब्दनिर्माणम्, पाणिनीयव्याकरणम्, प्रकृति-प्रत्यय-विभागः, पारिभाषिकशब्दावली, धातुपाठः, आधुनिकप्रासङ्गिकता।
१. प्रस्तावना (Introduction)
"शब्दज्ञानाद् वाग्युद्धं भवति, शब्दप्रयोगाच्च अर्थसिद्धिः।"
भाषा नाम केवलं विचाराणां आदानप्रदानस्य माध्यमं नास्ति, अपितु सा मानवचेतनायाः, संस्कृतेः, ज्ञानविज्ञानस्य च जीवन्ती संवाहिका वर्तते। जगति ता एव भाषाः सुदीर्घकालं यावत् जीवन्त्यः तिष्ठन्ति, याः कालपरिवर्तनेन सह उत्पद्यमानानां नूतनविचाराणां, वस्तूनां, यन्त्राणां च कृते नूतनशब्दान् प्रदातुं शक्नुवन्ति। यदा कस्याञ्चित् भाषायां नवशब्दनिर्माणस्य (Neologism/Word Coinage) शक्तिः क्षीयते, तदा सा भाषा क्रमशः 'मृता' अथवा 'पुरातत्त्वविषया' सञ्जायते।
संस्कृतभाषायाः सन्दर्भे इयं धारणा सर्वथा निर्मूला यद् एषा केवलं प्राचीनग्रन्थानां पूजापद्धतीनां च भाषा अस्ति। संस्कृतं स्वभावेनैव 'सदा-नूतना' भाषा वर्तते। अस्याः मूलकारणम् अस्याः गणितात्मकी, वैज्ञानिकी च व्याकरणसंरचना अस्ति। महर्षिणा पाणिनिना स्वकीये अष्टाध्याय्याम् इत्थं व्यवस्था कृता, यस्याः साहाय्येन वयं कस्यापि कालखण्डस्य नूतनावश्याकतानुगुणं कोटिशः नूतनशब्दान् निर्मातुं शक्नुमः। अत्र शब्दः 'उत्पद्यते' न, अपितु धातोः प्रत्ययस्य च सम्मेलनेन 'साध्यते' (व्युत्पाद्यते)। अतः संस्कृते नवशब्दनिर्माणस्य प्रविधिं ज्ञातुम् अस्याः शास्त्रीयपद्धतीनां परिशीलनम् अत्यावश्यकम्।
२. नवशब्दनिर्माणस्य सैद्धान्तिकः मूलाधारः (Theoretical Framework)
भारतीयवाङ्मये शब्दस्य नित्यतायाः अनित्यतायाः च विषये महती चर्चा वर्तते। महाभाष्यकारः पतञ्जलिः स्पष्टं यच्छति—"सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे"। शब्दः अर्थः तयोः सम्बन्धश्च सिद्धः (नित्यः) अस्ति। तर्हि प्रश्नः उदेति यद् यदि शब्दः नित्यः, तर्हि 'नवशब्दनिर्माणम्' कथं सम्भवति?
अस्य समाधानं भर्तृहरिणा वाक्यपदीये दत्तम्। संस्कृतभाषायां 'धातुः' (Root) मूलप्रकृतिः वर्तते। धातुषु अनन्ताः अर्थशक्तयः निहिताः भवन्ति। आचार्याः कथयन्ति—"धातूनामनेकार्थत्वात्"। एका कस्यापि धातोः शक्तिः केनचित् विशिष्टेन प्रत्ययेन, उपसर्गेण वा सह संयुक्ता भूत्वा एकं नूतनम् अर्थं प्रकाशयति। अतः 'नवशब्दनिर्माणम्' नाम कस्यचित् सर्वथा नूतनस्य तत्त्वस्य शून्यात् निर्माणं नास्ति, अपितु विद्यमानस्यैव धातोः अन्तर्निहितायाः शक्तेः नूतनपरिप्रेक्ष्ये प्रकटीकरणम् अस्ति।
यास्काचार्यः निरुक्ते उद्घोषयति—"नामाख्याते च चोपसर्गनिपाताश्च"। एतेषां चतुर्णां पदजातानां परस्परसंयोगेनैव निखिलं वाङ्मयम् आविर्भवति।
३. संस्कृते नवशब्दनिर्माणस्य प्रमुखाः पद्धतयः (Mechanisms of Word Coinage)
पाणिनीयव्याकरणशास्त्रे शब्दसंसाधनाय चतस्रः प्रमुखाः विधाः उपलभ्यन्ते, यासाम् उपयोगं कृत्वा आधुनिकयुगे सहस्रशः नूतनाः शब्दाः रचिताः सन्ति।
नवशब्दनिर्माणपद्धतयः ──┬──> उपसर्गसहित-धातुप्रयोगः (Pre-fixation) ├──> कृदन्त-प्रक्रिया (Derivation from Roots) ├──> तद्धित-प्रक्रिया (Derivation from Nouns) └──> समास-प्रक्रिया (Compounding)३.१ उपसर्गसहित-धातुप्रयोगः (Role of Prefixes)
उपसर्गाः धातोः अर्थं बलात् परिवर्तयन्ति। उक्तञ्च—
"उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते।
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्॥"
एतेषाम् द्वाविंशतिः (२२) उपसर्गाणां प्रयोगं कृत्वा एकस्मादेव धातोः अनेके नूतनार्थाः शिसृक्षन्ते।
यथा— 'हृ' (हरणे) धातोः 'प्र' उपसर्गेण 'प्रहारः' (Attack), 'आ' उपसर्गेण 'आहारः' (Food), 'सम्' उपसर्गेण 'संहारः' (Destruction) भवति।
आधुनिकप्रयोजने— 'कृ' (करणे) धातोः 'अधि' उपसर्गेण 'अधिकृतः' (Authorized), 'उप' उपसर्गेण 'उपकरणम्' (Equipment/Tool), 'प्र' उपसर्गेण 'प्रक्रिया' (Process) इति नूतनाः पारिभाषिकशब्दाः सिद्धाः भवन्ति।
३.२ कृदन्त-प्रक्रिया (Derivation through Krt-Suffixes)
यदा धातुभ्यः परं केचन प्रत्ययाः विधीयते, तदा ते 'कृत्' इति उच्यन्ते। एषा पद्धतिः सर्वविधानां क्रियावाचक-भाववाचक-कर्तृवाचकशब्दानां जननी।
ल्युट् (अन) प्रत्ययः: भाववाचकशब्दानां निर्माणाय अयं प्रत्ययः अतीव उपयोगी। यथा—'सङ्गणनम्' (Computation), 'दूरदर्शनम्' (Television), 'मुद्रणम्' (Printing)।
घञ् (अ) प्रत्ययः: अस्य प्रयोगाद् प्रमुखाः पारिभाषिकशब्दाः सिध्यन्ति। यथा—'सम्पर्कः' (Contact), 'अभिलेखः' (Record), 'प्रबन्धः' (Management)।
ण्वुल् (अक) प्रत्ययः: कर्तृवाचकशब्दानां कृते। यथा—'चालकः' (Driver), 'सञ्चालकः' (Director/Manager), 'सङ्गणकः' (Computer)।
३.३ तद्धित-प्रक्रिया (Derivation through Taddhita-Suffixes)
संज्ञा-सर्वनाम-विशेषणशब्देभ्यः नूतनार्थप्रकाशनाय 'तद्धित' प्रत्ययाः योज्यन्ते। अमूर्तधारणानां (Abstract Concepts) कृते एषा पद्धतिः सर्वोत्तमा।
त्व/तल् प्रत्ययः: भाववाचकसंज्ञानां निर्माणाय। यथा—'सक्रियता' (Activity), 'उत्पादकता' (Productivity), 'राष्ट्रियत्वम्' (Nationality)।
इठन्/इन् प्रत्ययः: युक्तानां वस्तूनां निर्देशाय। यथा—'यान्त्रिकः' (Mechanical), 'वैद्युतिकः' (Electrical), 'प्राविधिकः' (Technical)।
मयट् प्रत्ययः: प्राचुर्यार्थे। यथा—'डिजिटल' इति शब्दस्य कृते संस्कृते 'अङ्कमयम्' इति प्रयोगः कर्तुं शक्यते।
३.४ समास-प्रक्रिया (Compounding)
यदा द्वयोः बह्वोः वा पदानां मेलनेन एकपदं क्रियते, तत् 'समासः' इति उच्यते ("समसनं समासः")। आधुनिकविज्ञाने यावन्तः जटिलाः विचाराः सन्ति, तेषां सङ्क्षिप्तरूपेण प्रकटीकरणाय समासपद्धतिः अतीव प्रबला।
मध्यमपदलोपी तत्पुरुषः: यथा—'हिमकरः' (Ice-maker / Refrigerator), 'बाष्पस्थाली' (Pressure Cooker)।
षष्ठी तत्पुरुषः: यथा—'तन्त्रांशः' (Software), 'यन्त्रांशः' (Hardware), 'आकाशवाणी' (Radio)।
कर्मधारयः: यथा—'महाजालम्' (Internet), 'दूरवाणी' (Telephone)।
४. आधुनिक-पारिभाषिकशब्दावली-निर्माणे संस्कृतस्य उपयोगः (Application in Modern Terminology)
विंशतितमे एकविंशतितमे च शतके भारतसर्वकारस्य "वैज्ञानिक तथा तकनीकी शब्दावली आयोग" (CSTT) तथा च विविधाः भाषाविदः आधुनिकविज्ञानस्य शब्दावलीनां भारतीयभाषासु अनुवादाय संस्कृतस्यैव साहाय्यं गृहीतवन्तः। अत्र नूतनानां पारिभाषिकशब्दां रचनाय प्रमुखाः त्रयः सिद्धान्ताः अङ्गीकृताः सन्ति—
४.१ लक्षणाधारित-रचना (Functional/Conceptual Coinage)
अस्यां पद्धत्यां नूतनस्य आङ्गलशब्दस्य बाह्यस्वरूपं न दृष्ट्वा, तस्य यन्त्रस्य कार्यं स्वरूपं वा वीक्ष्य संस्कृतप्रतिशब्दः निर्मीयते।
Computer $\rightarrow$ सङ्गणकम्: (यत् सम्यक् गणनां करोति)।
Mobile Phone $\rightarrow$ चलदूरभाषः: (यः दूरभाषः हस्ते कृत्वा चलितुं शक्यते)।
Satellite $\rightarrow$ उपग्रहः: (कृत्रिमरूपेण ग्रहं परितः भ्रमति)।
Photograph $\rightarrow$ छायाचित्रम्: (छायायाः साहाय्येन निर्मितं चित्रम्)।
४.२ रूपात्मक/शब्दानुवादः (Calque / Word-for-Word Translation)
आङ्गलभाषायाः पदसंरचनाम् अनुसृत्य संस्कृतपदानि योज्यन्ते।
Black Hole $\rightarrow$ कृष्णविवरम्
Greenhouse Effect $\rightarrow$ हरितगृहप्रभावः
Cold War $\rightarrow$ शीतयुद्धम्
Supercomputer $\rightarrow$ महासङ्गणकः
४.३ धातुपाठपरिवर्तनं नूतनार्थारोपणञ्च (Semantic Extension)
कदाचित् प्राचीनशब्दानामेव आधुनिकार्थे प्रयोगः क्रियते। यथा—'विमानम्' इति शब्दः ऋग्वेदे रामायणे च आसीत्, तस्यैव प्रयोगः अधुना 'Aeroplane' इति कृते स्वीकृतः। तथैव 'अभियन्ता' (Engineer), 'प्रवेक्षकः' (Supervisor) इत्यादयः।
५. नवशब्दनिर्माणे भाषावैज्ञानिकाः प्रतिबन्धाः दोषाश्च (Linguistic Constraints and Methodological Pitfalls)
नवशब्दनिर्माणकाले केचन प्रमुखाः दोषाः अपि सम्भवन्ति, येभ्यः शोधकैः अवधायकमैः भवितव्यम्—
कष्टकल्पना-दोषः (Over-Sanskritization):
कदाचित् अति-पाण्डित्यप्रदर्शनाय एतादृशाः जटिलाः शब्दाः निर्मीयन्ते ये जनसामान्यस्य अवबोधाद् बहिः भवन्ति। यथा—'Cricket' इति खेलस्य कृते 'लम्बदण्ड-गोलपिण्ड-धरपकड़-प्रतियोगिता' इति निर्माणं हास्यास्पदं कष्टकल्पनायुक्तं च भवति। एतदपेक्षया 'क्रिकेट-क्रीडा' इति अङ्गीकरणं श्रेयस्करम्।
व्याकरणविरुद्धता (Violation of Paninian Rules):
अष्टाध्याय्याः नियमान् उल्लङ्घ्य निर्मितः शब्दः 'अपशब्दः' मन्यते। यथा—'संस्कृतीकरणम्' इत्यत्र च्वि-प्रत्ययस्य प्रयोगात् पूर्वं 'संस्कृति' शब्दस्य दीर्घत्वं गुणादिकं वा पाणिनीयनियमानुसारं भवेत् न वा, अस्य गम्भीरं चिन्तनं विना प्रयोगः दोषाय भवति।
श्रुतिकटुत्वम् (Lack of Euphony):
संस्कृतं माधुर्यगुणेन ओजोगुणेन च युक्तम्। अतः नूतनशब्दाः उच्चारणे कठिनाः न भवेयुः।
६. सङ्गणकयुगे नवशब्दनिर्माणस्य नवीनाः प्रवृत्तयः (Current Trends in the Digital Era)
वर्तमानकाले Natural Language Processing (NLP) तथा च Artificial Intelligence (AI) इति क्षेत्रयोः संस्कृतस्य उपयोगः वर्धमानः अस्ति। एतदर्थं 'मशीन लर्निंग' (Machine Learning) सदृशानां प्रविधनां कृते संस्कृते 'यन्त्रशिक्षणम्' इति शब्दः कृतः।
अधुना सोशलमीडिया (Social Media) इत्यादिषु क्षेत्रेषु अपि युवशोधकाः संस्कृतमाध्यमेन वार्तालापं कुर्वन्ति। अतः तेषां कृते निम्नलिखितशब्दाः अतीव प्रचलिताः जाताः सन्ति—
| आङ्गलशब्दः (English) | संस्कृत-नवशब्दः (Sanskrit Neologism) | व्याकरणिकप्रक्रिया (Grammatical Base) |
| Website | जालस्थानम् | षष्ठी-तत्पुरुष समास |
| Online | आन्तर्जालिक / सम्बद्ध | तद्धित-प्रत्ययः (ठञ्) / क्त-प्रत्ययः |
| Password | कूटशब्दः / सङ्केतशब्दः | कर्मधारय समास |
| Download | अवावाहनम् / अधोग्रहणम् | उपसर्ग + ल्युट् प्रत्ययः |
| Upload | उद्वाहनम् / उपरिप्रेषणम् | उपसर्ग + कृदन्त |
| Blog | जालपत्रिका | मध्यमपदलोपी समास |
एताः प्रवृत्तयः प्रमापयन्ति यद् संस्कृतभाषा जडा नास्ति, अपितु सा समाजस्य आवश्यकतानुसारं नूतनम् कलेवरं धर्तुं शक्नोति।
७. उपसंहारः (Conclusion)
अस्य शोधलेखस्य विश्लेषणाद् इदं स्पष्टं भवति यद् संस्कृते नवशब्दनिर्माणस्य क्षमता अनन्ता वर्तते। पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिः निर्मितं व्याकरणतन्त्रं केवलं नियमबद्धं नास्ति, अपितु तत् एकं मुक्तं संसाधनं (Open Source System) वर्तते, यस्मिन् नूतनविचाराणां समावेशाय पूर्णम् अवकाशं प्राप्यते।
२१ तमे शतके ज्ञानविज्ञानस्य विशाले क्षेत्रे भारतस्य निजगौरवस्य प्रतिस्थापनार्थं संस्कृतमूलिका पारिभाषिकशब्दावली अतीव आवश्यकी। यदा वयं संस्कृतमाध्यमेन नवशब्दान् रचयामः, तदा ते शब्दाः अन्यासां भारतीयभाषाणां (यथा—हिन्दी, मराठी, कन्नड, तेलुगु, बाङ्गला इत्यादीनाम्) कृते अपि स्वतः ग्राह्याः भवन्ति, यतो हि एतासां सर्वासां भाषाणां प्राणतत्त्वं संस्कृतमेव अस्ति। अतः आधुनिकशोधकर्तॄणां कर्तव्यं वर्तते यत् ते पारम्परिकव्याकरणस्य मर्यादां रक्षन्तः, आधुनिकवैज्ञानिकप्रगत्या सह तादात्म्यं स्थापयन्तः नूतनशब्दनिर्माणस्य कार्यं वेगेन अग्रे नयेयुः।
८. सन्दर्भग्रन्थसूची (Bibliography)
१. पाणिनि – अष्टाध्यायीसूत्रपाठः, चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी।
२. पतञ्जलि – व्याकरणमहाभाष्यम् (पस्पशाह्निकम्), निर्णयसागर प्रेस, मुम्बई।
३. भर्तृहरि – वाक्यपदीयम् (ब्रह्मकाण्डम्), सम्पादकः- के. ए. सुब्रह्मण्य अय्यर, पुणे।
४. यास्क – निरुक्तम्, खेमराज श्रीकृष्णदास प्रकाशन, मुम्बई।
५. रघुवीर (डॉ.) – A Great English-Indian Dictionary, नागपुर, १९५५ (पारिभाषिकशब्दावल्याः आद्यग्रन्थः)।
६. वैज्ञानिक तथा तकनीकी शब्दावली आयोग (CSTT) – वृहद् पारिभाषिक शब्दसंग्रहः, मानव संसाधन विकास मन्त्रालयः, भारतसर्वकारः।
७. शास्त्री, चारुदेव – शब्दमहार्णवः, मोतीलाल बनारसीदास, दिल्ली।